Συνέντευξη στη Μαριλένα Θεοδωράκου

Υπογράφει τη σκηνοθεσία και το κείμενο της παράστασης «Σπαραγμός μια αφήγηση για…». Ο Νίκος Μάνεσης μιλάει στο theatermag για το θέμα του έργου που βασίζεται στις «Βάκχες» του Ευριπίδη και στον «Σπαραγμό» της Μαργαρίτας Λυμπεράκη και για την ιστορία του μυθικού βασιλιά Πενθέα που αφηγούνται πέντε ηθοποιοί στον βιομηχανικό χώρο ΠΛΥΦΑ.

Μετά από μια επιτυχημένη πορεία ο «Σπαραγµός» παρουσιάζεται στο ΠΛΥΦΑ. Πώς θα περιγράφατε την παράσταση σε κάποιον που δεν γνωρίζει τίποτα γι’ αυτή;

Η παράσταση θα προσπαθήσει να αφηγηθεί την ιστορία του μυθικού βασιλιά Πενθέα όπως αυτή παρουσιάζεται στις «Βάκχες» του Ευριπίδη. Στη δική µας αφήγηση αυτή η ιστορία θα ακολουθήσει επιπλέον και θα περάσει από την διαδρομή των πέντε σταδίων του πένθους (Άρνηση, Θυµός, Θλίψη, Διαπραγµάτευση, Αποδοχή).

Πόση σχέση έχουν οι «Βάκχες» του Ευριπίδη, κι όσα θέλουν να µας πουν οι χαρακτήρες του έργου, µε τη σύγχρονη πραγματικότητα;

Δεν µε βοηθάει να βλέπω αυτά τα κείμενα και ειδικά τις «Βάκχες» αναλύοντας και μιλώντας για χαρακτήρες – αυτό όχι γιατί έχω κάποια αποστροφή µε την ψυχολογική και ψυχαναλυτική ανάγνωσή τους αλλά γιατί δεν βρίσκω κανένα ενδιαφέρον. Θεωρώ λοιπόν πως όταν μιλάµε για κείμενα σαν και αυτό, το ερώτημα πρέπει να είναι: τι είναι αυτό που µας προτείνει ο ποιητής μέσα από τον μύθο και προκειμένου ο Ευριπίδης. Οι «Βάκχες» είναι αρχικά µια αποτύπωση ενός τελετουργικού, το κείμενο είναι περισσότερο θεολογικό και από την Αγία Γραφή που λέει ο λόγος. Για παράδειγμα, αν ο χριστιανισμός κάνει τον γιο του θεού άνθρωπο, τότε ο Ευριπίδης κάνει τον (Πενθέα)/άνθρωπο – θεό. Η ανάγνωση και η ανάλυση βασίστηκε πολύ στα κείμενα του Ορφέα και στην Ορφική «θρησκεία» αφενός γιατί δεν μπορούσα να παραλείψω πως ο «πρώτος Διόνυσος» είναι ο Ζαγρεύς- αυτός που διαμελίστηκε από τους τιτάνες και έπειτα αναγεννήθηκε και αφετέρου γιατί ο τρόπος διαμελισµού του Ζαγρέα είναι τελικά ο ίδιος µε τον τρόπο που διαμελίζεται και ο Πενθέας.

Συχνά όταν ακούμε «Βάκχες» μένουµε στο σπλάτερ στοιχείο, σε μια µανία και στην έντονη βία που εμπεριέχεται. Η βία όμως στις Βάκχες δεν καταδικάζεται από τον ποιητή και ίσα ίσα παρουσιάζεται ως κάτι το φυσικό και ως τρόπος λειτουργίας της ζωής και του σύμπαντος. Μιλάμε για ένα τελετουργικό που αποτυπώνει τον φυσικό κύκλο της ζωής µε μια τρομερή αγριότητα και βία όπως όμως τελικά συμβαίνει και στην ίδια τη ζωή.
Εδώ στηρίζω και την επιλογή του πένθους στη δική µας αφήγηση. Η διαδικασία του πένθους ήταν για εμένα η πιο κοντινή περιοχή όπου συναντάς τόση βία μαζεµένη. Και η λύση ενός ατομικού πένθους τελικά είναι η αποδοχή της βιαιότητας και όχι της απώλειας αυτής καθ’ αυτής. Η αναγέννηση είναι ο πυρήνας αυτού του μύθου για εμένα. Ο διαμελισµός έρχεται για να συμβεί η αναγέννηση. διαφορετικά είναι απλά και µόνο θρίλερ.

Τα κείμενα αυτά από τα οποία εμπνευστήκαμε την δημιουργία της παράστασης εκτός από υπαρξιακά-φιλοσοφικά είναι ταυτόχρονα και πολιτικά. Αναφέρονται στην Πόλη και προτείνουν αν όχι λύση τουλάχιστον τρόπους και δρόμους αρκετά πρακτικούς. Ακριβώς λοιπόν όπως η διαδικασία ενός ατομικού πένθους είναι χρήσιμη για τον τον πενθούντα έτσι ώστε, να ξεπεράσει το πένθος του, σε μια άλλη αναλογία θα ισχύει ίσως το ίδιο και για μια κοινωνία-πόλη συνολικά. Αυτό για εμένα προτείνουν οι δύο συγγραφείς (Λυμπεράκη, Ευριπίδης), εκτός από το ατομικό και στο συλλογικό επίπεδο. Διότι στην πραγματικότητα αν δούμε τον μύθο η μόνη αλλαγή ή μετατόπιση που γίνεται είναι στην πόλη της Θήβας. Η Πόλη θα αλλάξει μετά από όλα όσα θα συμβούν και µέσω του Πενθέα και της διαδρομής που θα ακολουθήσει οφείλεται και η αναγέννηση της.

Γιατί θεωρείτε τον βασιλιά Πενθέα «άνθρωπο των θλίψεων»;

Ο δικός µας Πενθέας θα περάσει από όλα τα στάδια του πένθους. τον θεωρώ «άνθρωπο των θλίψεων» κυρίως γι’ αυτό τον λόγο και γιατί όπου άνθρωπος = σίγουρα πόνος και θλίψη. Όποτε ένας από τους λόγους είναι αυτός.

Ποιες είναι οι βασικές σκηνοθετικές σας κατευθύνσεις; Υπάρχει κάτι που έπρεπε να προσεχθεί ιδιαίτερα υποκριτικά;

Δεν είχα ιδέα, δεν έχω σκηνοθετήσει ξανά και στα αλήθεια αντιμετωπίζω το θέατρο από την πλευρά του ηθοποιού. Το αρχικό ζητούμενο µου ήταν οι πέντε ηθοποιοί να έχουν ένα πραγματικό εμπόδιο γι’ αυτό και ισορροπούν καθ’ όλη τη διάρκεια της παράστασης. Πέρα από αυτό ήθελα να έχουν και μια συγκεκριμένη δράση που να αναφέρεται στο κομμάτι του πένθους, να συντηρούν κάτι που είναι αδύνατον να συντηρηθεί και στην προκειμένη το χαρτί που αναπόφευκτα κάποια στιγμή θα σκιστεί. Υποκριτικά προσπαθήσαμε να είναι για αρχή γενναιόδωροι να καταθέσουν μέσα από αυτή την ιστορία κάτι και από μια δική τους αντίστοιχη διαδρομή. Νιώθω ότι αυτό το πέτυχαν και είμαι πολύ ευγνώμων για αυτή την συνάντηση μαζί τους.

Πόσο σας αφορά η συζήτηση που γίνεται συχνά, για το αν υπάρχει όριο στην νεωτερική προσέγγιση αρχαίων έργων;

Δεν µε αφορά και να σας πω δεν µου φαίνεται και ακριβώς αλήθεια αυτό. Τις περισσότερες φορές έχω την εντύπωση ότι το λέμε από καθαρή ημιμάθεια (εμείς που το συζητάμε εννoώ). Δεν υπάρχει όριο φυσικά και καλώς δεν υπάρχει. Το ζήτημα είναι πως όταν αποφασίζουμε να ανεβάσουμε αυτά τα έργα και να τα δει ο κόσμος που ίσως δεν τα ξέρει και ενδεχόμενως δεν έχει πια και κανένα λόγο να τα ξέρει, τουλάχιστον ας προσπαθούμε να τα προσεγγίζουμε µε όρους διαφορετικούς από τους αυτονόητους της εποχής µας. Και µε αυτό θέλω να πω πως αν παραδείγματος χάριν μιλάμε για τις «Βάκχες», δεν μπορεί να βλέπουμε συνέχεια τον Διονύσο σαν κάποιον εκδικητή από χολιγουντιανή ταινία που ήρθε να τα σαρώσει όλα ή την Αγαύη σαν μια που μάσησε κάτι αμπελόφυλλα και τρελάθηκε και σκότωσε το γιο της… και αυτό να πω πως συμβαίνει στην καλή περίπτωση.

Γιατί αν θελουμε να είμαστε ακόμα πιο ειλικρινείς το σύνηθες είναι: πόσες τηλεοπτικές φίρμες θα βάλουμε για να ανέβει το ταμείο και τι και αν το λένε το έργο Στρουμφάκια, τι Βάκχες, τι Οιδίποδα, τελικά δεν έχει καμία σημασία. Και δεν το λέω αυτό επειδή έχω κάποια αρχαιολαγνεία. Ίσα ίσα δεν θεωρώ τίποτα σπουδαίο έτσι από µόνο του. Απλά πιστεύω βαθιά ότι αυτά τα κείμενα μπορούν να φέρουν σοβαρές μετατοπίσεις, ατομικές και πολιτικές διότι προτείνουν δρόμους και τρόπους αρκετά πρακτικούς και όταν η ανάγνωσή τους εξαντλείται στο αυτονόητο είναι ακόμα μια χαμένη ευκαιρία.

Δίνεται αρκετός χώρος στην τέχνη ώστε να λειτουργήσει αφυπνιστικά;

Όχι δεν δίνεται, και αν δοθεί θα είναι τόσο όσο ώστε να µην σπάσουν τα αυγά. Είναι από την μια η πολιτεία που αν δώσει θα δώσει τόσο όσο, αλλά είναι και ο κόσμος του θεάτρου που παύει πια να πιστεύει. Δεν ξέρω μπορεί να είναι σημεία των καιρών αλλά η τέχνη γενικότερα για να υφίσταται και το θέατρο για να συμβεί και όχι απλά να γίνει, το κύριο συστατικό που χρειάζεται είναι η πίστη.

Ποιο είναι το πιο μεγάλο καλλιτεχνικό σας όνειρο;

Να μαζευτούμε κάποιοι άνθρωποι, να μπορούμε να πληρωνόμαστε για να πληρώνουμε το ρεύμα και το νοίκι µας και μετά να πάμε σε μια αποθήκη κάπου μακριά και να κάνουμε θέατρο µε τον τρόπο µας. Νιώθω ότι λείπει ένας πυρήνας ανθρώπων που θα κάνει μονάχα ένα πράγμα και όχι 42 ταυτόχρονα για να μπορεί να επιβιώσει. Και είναι κρίμα γιατί έχουμε πολύ ικανούς και ταλαντούχους ανθρώπους από κάθε μετερίζι ηθοποιούς, σκηνοθέτες, σκηνογράφους, εικαστικούς, μουσικούς. Θα το κάνουμε όμως.

Πόσο ρόλο παίζει το Πένθος στη ζωή µας σήμερα;

Οι κοινωνίες µας πια είναι φτιαγμένες μακριά από τον φυσικό κύκλο, τη φθορά, μαθαίνουν όλο και καλύτερα να κρύβουν την μαυρίλα τους, να αντιστέκονται στον φυσικό χρόνο, να προτιμούν ήπιες μεταβάσεις – κοινωνικές και πολιτικές, μακριά από τον θάνατο, μακριά από τη ζωή, να εφεύρουν λεξιλόγια και να δημιουργούν κανόνες συμπερίληψης χωρίς να είναι συμπεριληπτικές, να δείχνουν κατανόηση χωρίς να κατανοούν, θα μπορούσα να πω πολλά περισσότερα αλλά θα καταλήξω λέγοντας πως: Η βία είναι λειτουργία, και κάποια στιγμή θα πρέπει να το καταλάβουμε αυτό, είναι φυσική λειτουργία, µε βία ερχόμαστε στη ζωή κόβοντας τον ομφάλιο λώρο και µε βία βγαίνει το λουλούδι κάνοντας ρωγμή στο χώμα. Αυτό προτείνουν για εμένα και οι δυο συγγραφείς που µε ενέπνευσαν γι’ αυτήν την παράσταση.

Και έχω μια εικόνα που λέω συχνά και ίσως θα το περιέγραφε καλύτερα. Σκέφτομαι ένα χωράφι το οποίο έχει όμορφα λουλούδια, αλλά µετά από κάποιο καιρό τα λουλούδια σάπισαν. Όπως λοιπόν είναι βία να ξεριζώσεις τα σάπια για να φυτρώσουν καινούργια λουλούδια, έτσι είναι βία να αφήνεις και το σάπιο να υπάρχει όταν δεν πρόκειται να ανθίσει. Τελικά όπως σε όλα, έτσι και εδώ…είναι τι επιλέγεις.

Είναι το θέατρο η απόλυτη προτεραιότητα για εσάς;

Είναι σίγουρα ο τρόπος που µε κάνει να ξεχνιέμαι από μια συνεχόμενη ταραχή. Έχω την ψευδαίσθηση ότι αντιστέκομαι κάνοντας θέατρο και αυτό στο τέλος της ημέρας µε ανακουφίζει.

Πληροφορίες για την παράσταση «Σπαραγμός μια αφήγηση για…»

Σκηνοθεσία / Κείμενο: Νίκος Μάνεσης
Δραµατουργία: Στέλλα Παπακωνσταντίνου
Σύνθεση μουσικής: Χάρης Νείλας
Ενδυµατολόγος: Άρτεμις Φλέσσα
Χορογράφος: Νίκος Σαμουρίδης
Καλλιτεχνική Συνεργάτης: Νίκη Δουλγεράκη
Βοηθός Σκηνοθέτη: Ειρήνη Μπούγια
Σχεδιασμός Ήχου / Φωτισμοί: η ομάδα
Φωνητική διδασκαλία: Teddy Δημάκου
Υπεύθυνη Παραγωγής: Μαντώ Παπαθανασίου
Εκτέλεση Παραγωγής: Ρουμπίνη Φέφε
Βοηθός Ενδυματολόγου: Μαρίνα Παπούλια
Κατασκευή σκηνικού: Σταύρος Μάνεσης
Παραγωγή: Novus Ordo | novusordo.gr

Ερμηνευτές:
Αλίκη Αλεξανδράκη (φωνή)
Αλέκος Γιαγκούσης
Κρίνα Δαλακλή
Δημήτρης Κακαρόντζας
Μαρίνα Παπούλια
Κωνσταντίνος Σιώζος
(Συμμετέχουν επίσης εθελοντικά οι βοηθητικοί ηθοποιοί: Άννα Κυριαζοπούλου, Ανδρέας Μανούχος, Μαρία Μπακάλη, Γιάννης Πεθεριώτης, Ελένη Σιουρούνη, Ιωάννης Σκούρας, Μαρίνα Σταματοπούλου, Φώφη Τσίγκα, Κωνσταντίνος Χριστόπουλος, από την «Κωνσταντίνος Σπηλιώτης, Εταιρεία παραγωγής και υποστήριξης θεαμάτων».

Πού: ΠΛΥΦΑ, Κορυτσάς 39, Αθήνα, (στον ειδικά διαμορφωμένο εξωτερικό χώρο του βιομηχανικού πάρκου)

Πότε: 13, 15, 17, 18, 24, 25, 26 Σεπτεμβρίου 2024

Ώρα έναρξης: 21.00

Διάρκεια παράστασης: 90 λεπτά

Ηλεκτρονική προπώληση εισιτηρίων: https://www.more.com/theater/sparagmos/

Διάρκεια παράστασης: 90 λεπτά

Τιμές εισιτηρίων:  14 ευρώ (γενική είσοδος), 10 ευρώ (μειωμένο εισιτήριο: φοιτητικό, ανέργων, ΑΜΕΑ, πολύτεκνοι, ατέλεια, άνω των 68, Νέοι έως 23)

Tηλεφωνικές Κρατήσεις: 6945 213738

Η παράσταση «Σπαραγμός μια αφήγηση για…» παρουσιάστηκε υπό την αιγίδα του προγράμματος «Όλη η Ελλάδα ένας Πολιτισμός» του Υπουργείου πολιτισμού, στο Βυζαντινό Μουσείο Άργους.